Հայոց Լեւոնները

Գրեց՝ Յակոբ Սահակեան

ԺԱ. դարուն սելճուք թուրքերը գրաւած էին Միջին Արեւելքի մեծագոյն մասը, ինչպէս նաեւ Իրանը, Հայաստանը, Փոքր Ասիան (գրեթէ ամբողջութեամբ), Միջագետքը եւ Սուրիան, երբ Բիւզանդիոնի կալուած Կիլիկիոյ մէջ ծնունդ կ՚առնէր հայկական նոր անկախութիւն մը, 1080ին, շնորհիւ հայու սեփական ուժին։ Ֆր. Նանսէն այս ուղղութեամբ հետեւեալը արձանագրած է հայութեան հաշւոյն. «Արտակարգ կենսունակութեան տէր չէ՞ միթէ այս ժողովուրդը, որ անողոք ճակատագրի մը ենթարկուելէ ետք, յաջողեցաւ սակայն ծաղկեալ թագաւորութիւն մը հիմնել օտար հողի մը վրայ եւ զայն պահել ամբողջ երեք դար, հակառակ զայն ամէն կողմէ շրջապատող թշնամիներուն»։
 

Կիլիկեան հայկական անկախութեան, կամ Նոր Հայաստանի, կամ Փոքր Հայաստանի պատմութեան մէջ յատկանշական են «Լեւոն»ներու տիրապետութիւնը։ Այդ պատմութեան մէջ կը հանդիպինք 6 Լեւոններու։

Շփոթ մը ստեղծուած է այս թիւին շուրջ, երբ մեր վերջին թագաւոր Լեւոնին տրուած է հինգերորդ կարգաթիւը, որ սակայն ճշգրտօրէն պէտք է ըլլայ վեցերորդ։

ՍՏՈՐԵՒ ՏԱՆՔ ԼԵՒՈՆՆԵՐՈՒՆ ՇԱՐՔԸ.-

Լեւոն Ա. (իշխանապետ, Ռուբինեան տոհմէն) 1129-1173

Եղած է պատերազմասէր եւ յանդուգն։ Խելամտօրէն օգտագործելով սելճուք թուրքերու եւ Խաչակիրներու միջեւ եղած թշնամանքը՝ յաջողած է զանոնք վտարել Կիլիկիայէն։ Իր ռազմական տաղանդին եւ քաջութեան համար՝ իր ժողովուրդը զայն կոչած է «Նոր Աժդահակ»։ Իր իշխանութեան վերջին տարիներուն Տաւրոսի բարձունքներուն վրայ, երկար ատեն դիմադրած է բիւզանդացիներու յարձակումներուն, որուն համար կոչուած է «Տաւրոսի առիւծը»։ Մեռած է գերութեան մէջ, Կ. Պոլիս, 1141ին։

Լեւոն Բ. (իշխանապետ՝ 1187-1198, թագաւոր՝ 1198-1219, Ռուբինեան տոհմէն)

Եղած է խոհեմ, նուրբ դիւանագէտ, կորովամիտ քաղաքագէտ։

Լեւոն Բ.ի երազը եղած է ստեղծել Մեծ Հայաստան մը՝ Ալեքսանտրէթի ծոցէն Կասպից ծով, որ պիտի դառնար պատուար Բիւզանդիոնի՝ արեւելքէն եւ հարաւէն եկող օտար արշաւանքներուն դէմ։ Ինչպէս Բագրատունիներու շրջանին, այստեղ ալ Բիւզանդիոն իր սխալ քաղաքականութեամբ չըմբռնեց պատմութեան ընթացքը, երբ Լեւոն Բ. կը զգար, որ հայկական Կիլիկիոյ շահը Բիւզանդիոնի հետ ըլլալն էր։ Սակայն Բիւզանդիոնէն յուսահատ՝ Լեւոն Բ. իր հայեացքը ուղղեց դէպի Արեւմուտք՝ օգտուելով Գ. խաչակրութենէն, որոնցմէ ստացաւ թագ եւ պապէն՝ դրօշակ։

Իր նպատակին հասնելու համար Լեւոն Բ. օգտագործեց խնամիական կապերը (դարու պահանջք), զօրացուց իր բանակը, ստեղծեց կառավարական կանոնաւոր դրութիւն։ Ան Կիլիկիան ճանչցուց օտարներուն իբրեւ անկախ, զօրաւոր եւ կայուն պետութիւն։ Որպէս քաղաքագէտ, կրցաւ յարգանք ներշնչել իր դրացիներուն – ե՛ւ լատին իշխաններուն ե՛ւ յոյներուն ե՛ւ մահմետականներուն։

Լեւոն Բ. իր քաղաքական շահերէն թելադրուած՝ փորձեց հայ եկեղեցին մօտեցնել կաթոլիկ եկեղեցւոյ։ Սակայն այս կէտին մէջ՝ հանդիպեցաւ հայ ժողովուրդին եւ արեւելեան հայ եպիսկոպոսներու բուռն ընդդիմութեան, երբ արդէն լատին դաւանանքը մուտք գործած էր Կիլիկիա եւ մեր իշխանուհիները, գրեթէ բոլորը, ամուսնացած էին ֆրանկներու հետ եւ եղած՝ դաւանափոխ։

Լեւոն Բ. կոչուած է Մեծագործ, Մեծայաղթ, Բազմայաղթ, Բարեպաշտ։

Լեւոն Գ. (թագաւոր, Հեթումեան տոհմէն) 1270-1289

Որդին՝ կիլիկեան գահին մեծ դիւանագէտ թագաւորին՝ Հեթում Ա.ին (որ դաշնակցած էր մոնկոլ թաթարներուն հետ), որ իր գահակալութեան առաջին տարիներուն դիմագրաւեց դժգոհ հայ ազնուականներու ապստամբութիւնը։ Այս ապստամբութենէն օգտուելով եգիպտացի մեմլուքները եւ Իկոնիոյ սելճուք թուրքերը ասպատակեցին Կիլիկիան։ 1276ին, երբ Լեւոն Գ. կրցած էր իր շուրջ համախմբել հայկական ուժերը, կրցաւ դուրս վտարել թշնամիները՝ Կիլիկիոյ սահմաններէն։

Որպէս դաշնակից մոնկոլներուն՝ Լեւոն Գ. մասնակցեցաւ մոնկոլ-մեմլուք պատերազմին, Հոմսի մօտերը, սակայն ստիպուեցաւ Կիլիկիա վերադառնալ մեծ վնասներով, երբ մոնկոլ բանակին պետը դաւաճանաբար քաշուեցաւ պատերազմէն։

Լեւոն Գ. խաղաղութեան տարիներուն զարկ տուաւ երկրին տնտեսութեան եւ մշակոյթին։

Լեւոն Դ. (թագաւոր, Հեթումեան տոհմէն) 1305-1307

Կիլիկիոյ դաշնակից մոնկոլները իսլամութիւնը ընդունած էին։ Ուժերու հաւասարակշռութիւնը փոխուած էր ի վնաս Կիլիկիոյ հայերուն։ հայեր դարձեալ Արեւմուտքէն կը յուսան իրենց օժանդակութիւնը, խնդրելով Եւրոպայէն խաչակրութիւն մը։

1307ին Սիսի մէջ կը գումարուի կրօնական ժողով՝ եւրոպական օժանդակութիւնը ապահովելու նպատակով։ Ժամանակագիր Սամուէլ Անեցի հետեւեալ ձեւով կը ներկայացնէ այդ ժողովին պատկերը. «Կեսարացի Կոստանդինի հայրապետութեան օրով՝ Հեթում մեծ պարոնը (Լեւոն Դ.ի հօրեղբայրը, որ թագը զիջած էր Լեւոնին – Յ.Ս.) Սիսի մէջ կը գումարէ կրօնական ժողով մը, ուր Հռոմի եկեղեցիին հետ միացման որոշումը կը տրուի եւ կը ջնջուին մեր Լուսաւորիչ կարգն ու կանոնները։ Հոն կը համաձայնին Ծնունդը տօնել Դեկտեմբեր 25ին եւ սուրբերու տօները կատարել լատիններուն հետ, ջուր խառնել պատարագի գինիին մէջ»։

Արքունիքը լատինամէտ, լատին եկեղեցիին հետ միանալու ախտով վարակուած՝ արեւմուտքէն օժանդակութիւն ստանալու յոյսով, կը գրգռեն ժողովուրդին կիրքը՝ մատնելով երկիրը ներքին երկպառակութեան եւ հայ ազնուականներ ու ժողովուրդ հայ եկեղեցիին անկախութեան փարած՝ «անմիտ մոլորանքով» կը դիմեն մոնկոլներու, որոնք դաւադրաբար կը սպաննեն Լեւոն Դ. եւ Հեթում Բ.։

Այսպէս՝ Կիլիկիոյ հարեւանները՝ սելճուք թուրքեր եւ մեմլուքներ, հայերու լատինասէր ընթացքը նկատելով որպէս խաչակիրները նորէն Արեւելք բերելու փորձ, հայկական թագաւորութեան հանդէպ կ՚ունենան միշտ թշնամական վերաբերմունք։
 
Լեւոն Ե. (թագաւոր, Հեթումեան տոհմէն) 1320-1342

Տասը տարեկանին ժառանգեց գահը։ Լեւոն Ե.ի խնամակալ կը նշանակուի իր մօրեղբայրը՝ Կորիկոսի Օշին կոմսը, որ երկրին ղեկը ձեռք առնելով, կ՚աշխատի պաշտպանել անկախութիւնը, երբ Կիլիկիան մնացած էր բոլորովին առանձին։ Խնամակալ Օշին կը յաջողի ապահովել Մոնկոլներու խանին օգնութիւնը եւ տարեկան որոշ տուգանքով մը՝ 15 տարուան խաղաղութեան դաշինք կնքել Եգիպտոսի սուլթանին հետ։ Հայ աւատապետներէն ոմանք կը մեղադրեն խնամակալը որպէս «գոռոզ» եւ «իշխանատենչ»։

Լեւոն Ե. հազիւ 18 տարեկան եղած՝ ձերբազատուելու համար իր խնամակալէն՝ սպաննել կու տայ զայն։ Ապա՝ կը գործէ ամէն տեսակի ոճիրներ, արատաւորելով իր անունը եւ կորսնցնելով ամէն յարգանք։ Թէեւ այդ ժամանակաշրջանին՝ Եւրոպայի, Բիւզանդիոնի, Գահիրէի եւ այլ գլխաւոր քաղաքներուն մէջ «մարդասպանութիւնը քաղաքականութեան ընթացիկ միջոց մըն էր, սպանութիւններ եւ դաւադրութիւններ սովորական բաներ էին»։

Լեւոն Ե. անհեռատես քաղաքականութիւն մը վարեց ե՛ւ արտաքին ե՛ւ ներքին ճակատներուն վրայ։

Հակառակ իր խոստումներուն՝ միշտ հայեացք ուղղեց Արեւմուտք, գրգռելով դրացիները։

Ներքին ճակատի վրայ՝ քաջալերեց Ունիթորները (Յովհ. Քոնեցի վարդապետը լատինդոմինիկեան կրօնաւորներուն հետ հիմնած էր դոմինիկեան հայկական ճիւղ մը, այդ դաւանանքին հետեւողները կոչուեցան Ունիթոր-միացող) որոնք կը փորձէին աղճատել մեր լեզուն՝ զայն նմանցնելու համար լատիներէնի, որոնք անվաւեր հռչակեցին Հայց. Եկեղեցւոյ խորհուրդները, որոնք կ՚ուզէին մեր եկեղեցին կապել պապականութեան։

Լեւոն Ե. քաջալեց այս բոլորը, ժողովուրդը բաժնեց երկու հակառակորդ հոսանքի ու երբ պաշտօնանկ ըրաւ կաթողիկոսը, որ զինք զգաստութեան հրաւիրած էր, դաշունահար սպաննուեցաւ։

Պատմութիւնը Լեւոն Ե.ին տուած է հետեւեալ որակումները.- լատինամէտ, ֆրանկապաշտ, թուլամորթ, հայ եկեղեցին եւ հայ աւանդութիւնները ոտնակոխող, երկրին ուժերը ջլատող, անհեռատես, Կիլիկիան անկումի տանող եւ վերջապէս «Լեւոն Մանուկ»։

Լեւոն Զ. (թագաւոր, Լուսինեան տոհմէն) 1374-1375

Կրօնական վէճերու հետեւանքով եւ իր դաշնակիցներէն լքուած՝ Կիլիկիոյ հայկական անկախութիւնը իր հոգեվարքը կ՚ապրէր, երբ Լեւոն Զ. թագաւոր օծուեցաւ։

Թագաւորին լատին ըլլալը եւ կրկնակ (ե՛ւ հռոմէական ե՛ւ հայկական) օծումը, ապա՝ ինքնագլուխ գործելը (լատին ազգականները պաշտօնի կոչել), դժգոհ ձգեցին արդէն յուսահատած ազգայնականները։ Լատինամոլութիւնը պատճառ եղաւ ոչ միայն հայերու, այլ նաեւ շրջակայ պետութիւններու դժգոհութեանց։

Փոքրաթիւ հաւատարիմներով՝ մեմլուքներէն պաշարուած Սիս բերդաքաղաքին մէջ, Լեւոն Զ. պարտաւորուեցաւ անձնատուր ըլլալ, 1375ին։

Այս ձեւով վերջ կը գտնէր Կիլիկիոյ հայկական անկախութիւնը։ Լեւոն Զ. հայոց վերջին թագաւորը գերի կը տարուի Գահիրէ, ապա ազատ կ՚արձակուի եւ մինչեւ իր մահը՝ 1393, կ՚ապրի աքսորական կեանք մը։

Այսօր՝ Սէն-Տընիի մէջ, Ֆրանսայի թագաւորներու կողքին, կը գտնուի մեր վերջին թագաւորին սեւ տապանաքարը՝ վրան անոր ճերմակ արձանը, պառկած վիճակով, ուր արձանագրուած է.- «Այստեղ կը հանգչի շատ ազնուական եւ պատուական Լեւոն Լուսինեան իշխանը, Հայաստանի թագաւորութեան լատին հինգերորդ միապետը, որ հոգին աւանեց առ Աստուած 1393 Նոյեմբեր 29ին»։

Մօտ 300 տարուան անկախութեան շրջանին՝ վեց Լեւոն։ Իւրաքանչիւր Լեւոն իր հետքը ձգած է այդ ժամանակաշջանին վրայ եւ պատմութիւնը ճշգրտօրէն ներկայացուցած է զանոնք ապագայ սերունդներուն։

Անպայմանօրէն իւրաքանչիւր Լեւոն բան մը կը սորվեցնէ մեզի՝ ըլլալով անոնք պատմութիւն կերտող տիպարներ։

Արդեօք մեր օրուան Լեւոնը (Տէր Պետրոսեան տոհմէն եւ թերեւս քահանայի թոռ), որ ծագումով կիլիկեցի է եւ նախագահ Հ.Հ.ի, ի՞նչ ժառանգ պիտի կարենայ թողուլ ապագայ սերունդներուն, ի՞նչ որակում պիտի տայ պատմութիւնը անոր. ժողովրդավա՞ր նախագահ, դիւանագէ՞տ առաջնորդ, մենատէ՞ր թագաւոր, կամ... կամ...։
 

Պատմութիւնը կը կերտուի օրերու ապրումներով, յուշերով, արձանագրութիւններով...։

24-06-2010