Երեկ եւ այսօր

Գրեց՝ Յակոբ Սահակեան

Երէկ, քսաներորդ դարու առաջին տասնամեակի սկզբնաւորութեան, ցարական մամուլն էր, որ միշտ կը կրկնէր. «Դաշնակցութիւնն է Անդրկովկասեան բոլոր ըմբոստ շարումներուն ղեկավարը»։ Տարօրինակ երեւոյթ չէր, որովհետեւ «Սեւ Հարիւրակեանները» համոզուած էին, թէ «դաշնակցականները կ՚ուզեն ստեղծել հայկական թագաւորութիւն»՝ անջատուելով ռուսական կայսրութենէն։

Անցեալին, երբ հայ յեղափոխութիւնը գլխաւորութեամբ Հ.Յ.Դ.ին կը մարտնչէր հայութիւնը եւ հայուն հայրենիքը տրորող բռնակալութեանց դէմ, ցարական Ստոլիպին, ռուս կայսրութեան այն օրերու միահեծան բռնապետը «խիստ մտահոգուած էր Դաշնակցութեան գոյութեամբ» եւ ամբողջ հինգ տարի, 1906-1911, աշխատեցաւ խեղդել բոլոր ազատագրական շարժումները։

Նոյն Ստոլիպին իր բռնատիրական գործունէութեան ընթացքին եկած էր հետեւեալ եզրակացութիւններուն՝ իր գաղտնի եւ յայտնի գործակալներէն ստանալով եղած եւ չեղած վաւերագիրներ, վկայ ութիւններ եւ մատնանշումներ.–

Ա) Թէ Դաշնակցութիւնը իր մէջ չի սնուցաներ դաւաճաններ։

Բ) Թէ Դաշնակցութիւնը իր մէջ ընդգրկած է համարեա ամբողջ հայութիւնը եւ իր տրամադրութեան տակ ունի կազմակերպուած զինուորական ուժ։

Գ) Թէ Դաշնակցութիւնը անընդհատ Կովկաս կը ներմուծէ զէնք՝ զինելու համար իր անդամները. ձեռք կը բերէ պայթուցիկ նիւթեր եւ արտասահմանի մէջ կը պատրաստէ հրամանատարներ։

Դ) Թէ Դաշնակցութեան գործունէութեան զարգացման դէմ խոչընդոտ չյարուցանելը անոր հնարաւորութիւն տուած է ազատօրէն ձեռք բերելու «դրամական խոշոր միջոցներ, որ անոր առատօրէն կու տան հարուստ հայեր, մասամբ տեռորի ազդեցութեան տակ, մասամբ ալ Յեղափոխական Ընկերութեան ձգտումներուն համակրելու պատճառով»։

Ե) Թէ Դաշնակցութիւնը, իր ուժով ու գործելակերպով, ցարական կառավարութիւնը սպառնալիք ներկայացնող յանցաւոր կազմակերպութիւն մըն է։

Քսաներորդ դարու սկզբնաւորութեան՝ ցարական կառավարութիւնը պատժելու համար «յանցաւոր» այդ կազմակերպութիւնը՝ Հ.Յ.Դ.ն, զայն դատարան տարաւ, դատական քննիչ Լըժինի կողմէ պատրաստուած 40.000 էջնոց փաստաթուղթերով։

Ըստ հայատեաց դատական քննիչ Լըժինի, «Դաշնակցութիւնը հակաօրինական կազմակերպութիւն էր, որուն նպատակն էր բռնութեամբ, քաղաքական ու տնտեսական ահաբեկումի ճանապարհով տապալել հիմնական օրէնքներով սահմանուած վարչաձեւը» եւ ան իր մեղադրականին աւելի թափ տալու նպատակով «գիտակցօրէն ու կոպտօրէն» խարդախած էր վաւերագիրներ եւ վկայութիւններ։

Դարուս սկիզբի «Դաշնակցութեան Դատ»ին ցարական դատախազը վերէն ղեկավարուած, կը յայտարարէր.–

«Ես չեմ գիտեր, ոչ միայն մեր, այլեւ ընդհանուր, համամարդկային պատմութեան մէջ կազմակերպութիւն մը, որ ունենար իր ծոցին մէջ այնքան հակապետական ուժ եւ կռիւ մղէր պետութեան դէմ այնքան թափով ու կատաղութեամբ, ինչպէս այս մէկը»։

Բայց դատավարութեան ընթացքին իսկ յայտնուեցան իրականութիւնները։ Դատական քննիչ Լըժինի կատարած «նախնական քննութիւնները» կը յորդէին կեղծիքներով եւ խարդախութիւններով։ Ի յայտ եկաւ, որ այդ «պատասխանատու գործը յանձնուած է եղեր անհաւասարակշիռ, հոգեկան հիւանդ հայատեացի մը»։

Դատավարութեան ընթացքին ի յայտ եկաւ նաեւ, թէ «փաստաթուղթերու աղաղակող խարդախումները կատարուած էին ի վերուստ, արդարութեան նախարարին հաւանութեամբ եւ բարձրագոյն ատեանն ալ կը շարժէր վերին հրամանով»։

Քսաներորդ դրաու սկիզբին Դաշնակցութեան դէմ բացած ցարական կառավարութեան շռնդալից դատը հետապնդուած արդիւնքին չհասաւ եւ պատմութիւնը կ՚ըսէ.–

«Լըժին դատի ենթարկուեցաւ...։ Ոչ ոք սակայն կամեցաւ օրէնքի խստութիւնը գործադրել անոր վրայ, վասնզի ամէնքը՝ նախարարական դահլիճէն մինչեւ դատական ատեան մեղսակից էին անոր նիւթած ոճիրներուն։ Որոշեցին թաղել ընդմիշտ այդ նզովեալ անունը արխիւներու փոշիին տակ. յայտարարեցին Լըժինը որպէս հոգեկան հիւանդ, անպատասխանատու՝ իր արարքներուն համար եւ դադրեցուցին անոր գործը...»։

Վերույիշեալները երէկ էին, քսաներորդ դարու սկիզբը։

Այսօր, քսաներորդ դարու վերջաւորութեան ինչ որ կը կատարուի Երեւանի մէջ, նոյնը չէ՞։

«Յանցաւորը» նոյնն է, իր ծրագիրով եւ գործելակերպով։

Երէկ ամբաստանողը օտար էր, որուն համար բոլոր հայերն ալ հայ էին։

Այսօր ամբաստանողը Հայաստանի հայ նախագահն է, որուն համար գոյութիւն ունի տեսակաւոր հայեր՝ Սփիւռքի կուսակցականներ, երկրացի եւ օտարերկրացի հայեր, բաղձալի եւ անբաղձալի հայեր։

Երէկ օտարին կողմէ խարդախուած էին վաւերագիրներ, վկայութիւններ։

Երէկ օտարը կ՚ըսէր, թէ անոնք՝ հայ յեղափոխականները, ունին դրամական խոշոր միջոցներ, այդ օտարը աւելի պարկեշտ էր, երբ կը յայտնէր այդ նիւթականին միջոցներուն աղբիւրները։

Այսօր հայ նախագահը զարկ տուած իր հիւանդագին երեւակայութեան, մրցանիշը խլեց «սեւացրէք»ի ե՛ւ հայ, ե՛ւ օտար հակադաշնակցականներէն։Ե

Երէկ օտար ամբաստանողը հռչակուեցաւ խարդախ, անհաւասարակշիռ, հոգեկան հիւանդ, անպատասխանատու՝ իր արարքներուն համար։

Այսօր Հայաստանի նախագահը արդեօք հոգեկան հիւանդ մը չէ՞, որ կը տառապի հակադաշնակցական ախտէն (թերեւս ժառանգական հիւանութիւն մը)։

Օղլըմ Լեւոն (Տէմիրէլի փաղաքշականը՝ տրուած հայ նախագահին Իսթանպուլ այցելութեան առթիւ) որքան ալ թուրքին հացին իւղ քսելու ըլլաս, վստահ եղիր, ան պիտի չնուիրէ քեզի Սուէտիոյ պապենական «ագարակդ»։

Սուրիա

 

22-06-2010