Ներել հաշտուի՞լ, թէ հաշտուիլ ներել

Գրեց՝ Յակոբ Սահակեան

Հայաստանը չանկախացած՝ թուրքին հետ հաշտուելու ոչ մէկ միտում կար, ոչ մէկ հայու մտքին մէջ։ Սփիւռքեան աջն ու ձախը այդտեղ համաձայն էին, իսկ Արաքսէն այն կողմ՝ ո՞վ կրնար համարձակիլ թուրքին հետ խօսիլ, Իսթանպուլ կամ Միջերկրականի թրքական լողաւազանները երթալ, զուարճանալ։

Սփիւռքեան տարածքին սերունդներ՝ իրարու յաջորդող, յիշեցին ու չմոռցան թուրքին գործած մեծ չարիքը մեր ազգին հանդէպ։ Աջն ու ձախը ընդունած էին եւ վառ կը պահէին տրուած պատգամը. «Այսքան չարիք թէ մոռանան մեր որդիք, թող ողջ աշխարհ հայուն կարդայ նախատինք»։

Ժամանակները փոխուեցան, դէպքեր ու դէմքեր արագօրէն իրար յաջորդեցին։ Վերլուծումներ կատարելու առիթ չտրուեցաւ, պարագլուխներ երիտասարդացան...

Այսօր ասպարէզ իջած են «հայեր», որոնք տնտեսական, կենսական, դիւանագիտական, քաղաքական, կրեսոսական եւ այլ ինչ տեսակ սկզբունքներէ եւ մանաւանդ շահերէ (աւելի անձնական) մղուած՝ իրարու ձայն կու տան։

– Պէտք է հաշտուիլ թուրքին հետ, դրացի ենք...

– Պէտք է սահմանները բացուին, առեւտուր պէտք է ընենք... (ոչ ոք կը մտածէ թէ այդ սահմանը ո՞ւր է, ո՞վ գծեր է զայն)։

– Պէտք է մոռնանք անցեալը՝ մեծ պետութիւնները այդպէս կ՚ուզեն...

– Պէտք է... պէտք է... (երբեմն կը լսուի նաեւ պէտք է հողահաւաք, հայահաւաք...)։

Ոչ ոք կը յայտարարէ, թէ ինչ պիտի ըլլայ գինը այդ բոլորին։ Ոչ ոք կը յշեցնէ՝ ահաբեկչութիւնը սանձելու պարտականութիւնը ստանձնած Ամերիկային, թէ իր նախագահ՝ Ուօտրօ Ուիլսընի գծած Հայաստանի սահմանները ո՞ւր մնացին։ Արդեօք այդ սահմանները միջազգային ահաբեկչութեան զոհ չդարձա՞ն։ Ո՞ւր մնաց Արեւմտահայաստանը...

Սերունդները իրարու կը յաջորդեն, մտայնութիւնները կը փոխուին եւ հայուն առհաւական իրաւունքները պիտի կորսուի՞ն։ Մեծ պետութիւններ իրարու հետ կը մրցին՝ ապահովելու համար աւարներով կերտուած Թուրքիոյ ամբողջականութիւնը. արդիական ժողովրդավարութիւն կերտելու միտումով իրենց շահերը ապահովելու կը ձգտին։ Թուղթի վրայ եղած խոստումներ կը մնան խոստում։ Զօրաւորն է իրաւատէրը, որովհետեւ հին օրերուն պէս արդարութիւնը զէնքի ուժին վրայ հիմնուած կը մնայ։

Այսօր այսպէս է, երէկ նոյնը չէ՞ր արդեօք։ Հետեւինք Կարապետ հայրիկի անձնական կեանքի պատմութեան։

Կարապետ հայրիկ 1915ի որբերէն էր։

Մանկութիւն չտեսաւ ան եւ ոչ ալ որբանոց։ Հազիւ մէկ տարի բախտը ունեցաւ հայ կամաւորի մը կողմէ հոգացուած որբանոցին բարիքներ վայելելու. թուրքին եաթաղանէն մազապուրծ՝ «ապրեցաւ»։

Թուրքը անոր ծնողները գողցաւ (սպաննեց), իսկ յետ եղեռն՝ իր անմիջական ազգականները զայն իրաւազրկեցին՝ իրենք ապրելու համար (կրկնութիւնը չէ՞ք տեսներ այսօր)։

Տկար էր, որբ էր, լռեց։ Կեանքին սպառնացին, լռեց, որբ էր։ Որո՞ւն բողոքէր։ Աստուծո՞յ։ Բայց Աստուած այդ օրերուն փախուստ տուած էր այդ շրջաններէն ահաւոր անիրաւութիւններուն ի տես։

Կարապետ հայրիկը բաւականացաւ եւ անիծեց։ Անիծեց թուրքը եւ ապրելու համար՝ կեղծեց, Չպահանջեց իրաւունք՝ կարենալ ապրելու համար։

Ամուսնացաւ որբ Կարապետը իրեն պէս որբ աղջկայ մը հետ։ Ունեցաւ ուստրեր եւ դուստրեր, որոնք կրեցին իրենց նահատակ ծնողած անունները։ Շէնցաւ տունը Կարապետ հայրիկին, բայց ան երբեք չմոռցաւ թուրքին չարիքը եւ ազգականներուն ագահութիւնը։ 

Ազգականները ծերացան եւ ծերութեան հետ մտերմացան «Սուրբ Գիրք»ին։ Ո՞ր գլուխը եւ ո՞ր համարը անոնց հաճելի կը թուէր արդեօք։ Ի՞նչ կը մտածէին։ Ո՞վ կրնայ քննել սրտերը մարդոց։

Յաճախ հարց կու տայի. Կարապետ հայրիկ, եթէ կարդալ գիտցած ըլլայիր՝ դուն ալ «Սուրբ Գիրք» պիտի կարդայի՞ր անոնց պէս։

– Ես անոնց պէս չեմ, տղաս, կ՚ըլլար պատասխանը։

– Ինչպէ՞ս են անոնք, գիտես ուրեմն։

– Գիտե՜մ, գիտե՜մ, ես միայն գիտեմ... դուն բան չես հասկնար։ Խելքդ չի հասնիր։

– Կարապետ հայրիկ, այսինչները թուրքերէն ապրանք կը բերեն.. թուրքին հետ բարեկամացած են։

– Անոնք թրքացած են։ Եւ չէր ձգեր որ շարունակեմ։

***

Կարապետ հայրիկը ո՛չ գիր, ո՛չ գրականութիւն եւ ոչ ալ հայոց պատմութիւն գիտէր։ Գիտէր որ թուրքը հայուն թշնամին է, հայերը ջարդած է, անոնց տունն ու տեղը՝ հողերը գրաւած։ Գիտէր Տէր Զօրը, որուն ճամբէն կրցած էր ինք խոյս տալ, գիտէր որ մանկութեան, երբ ինք որբ էր, իր հարազատները զինք անիրաւած էին՝ գիտակցաբար։ Շատ կը հաւնէր Քրիստոսի հետեւեալ խօսքը. «Աչքդ որ քեզի կը վնասէ, հանէ՛ զայն»։ Սակայն «սիրէ՛ թշնամիդ», «ներէ՛ յանցաւորին» գաղափարները խորթ կը թուէին անոր։

– Մարդ ինչպէ՞ս կրնայ սիրել իր թշնամին, երբ ան մահդ կը ցանկայ։ Ինչպէ՞ս ներել յանցաւորին։ Այդ պարագային ինչո՞ւ ստեղծուած են բանտն ու պատիժը, տուգանքն ու հատուցումը եւ դժոխքը։

***

– Կարապետ ամի, Կարապետ ամի...

– Ի՞նչ կայ, տղաս, ի՞նչ է պատահած։

– Պետրոս պապուկը հիւանդ է, քեզ տեսնել կ՚ուզէ... պապուկին եղբայրներն ալ հոն են։

– Աւազակները (մտովի կ՚ըսէ Կարապետ հայրիկ)։ Բժիշկը կանչեցի՞ք։

– Ո՛չ, պապուկը քեզ կ՚ուզէ, քեզի հետ խօսելիք ունի եղեր։

– Եա Ալլահ, այս ի՞նչ տարօրինակութիւններ։ Փոխանակ բժիշկ բերելու, զիս կը կանչեն։ Աստուած թող բարին ընէ, կը մտմտայ Կարապետ հայրիկը եւ «կու գամ, կու գամ» ըսելով՝ դուրս կու գայ տունէն, դանդաղօրէն եւ մենախօսելով. ինչո՞ւ զիս տեսնել կ՛ուզէ. երեկոյեան քովն էի. երազ տեսա՞ւ գիշերը. գիտեմ կը վախնայ մեռնելէն, բայց բոլորս ալ պիտի մեռնինք, եա Ալլահ, եա Ալլահ։

***

Հիւանդ պետրոս պապուկին սնարին աջ ու ձախ կողմերը նստած են անոր եղբայրները։ Լուռ են։ Պետրոս աչքերը առաստաղին յառած կը սպասէ։ Յանկարծ մեծ եղբայրը խստացած՝ լռութիւնը խզելով հարց կու տայ.

– Պետրոս, ինչո՞ւ կանչել տուիր Կարապետը, ո՞վ է Կարապետը եւ անոր ի՞նչ ըսելիք ունիս։ Եթէ ըսելիք ունիս՝ մենք եղբայրներդ ենք, մեզի ըսէ։

Պետրոս պապուկը կը մնայ լուռ։

Եղբայրները սրդողած՝ չեն սպասեր Կարապետին գալուն։ Կը լքեն իրենց եղբայրը, որովհետեւ չեն ուզեր լսել Պետրոսին խօսելիքները։ Տուն դարձի իրենց ճամբուն՝ երկու ծերունիներ երբ գլխիկոր կը յառաջանային՝ մեծ եղբայրը, մեծ ծերուկը, կը մրթմրթայ.

«Ցնդած, ոչ ըսելիքը եւ ոչ ալ ընելիքը գիտէ... բախուկը»։

Կարապետ հայրիկ Պետրոս պապուկին դրան առջեւ կեցած կը սպասէ ներսէն պատասխանի, որ կ՚ուշանայ։ Դարձեալ կը թակէ դուռը ու կը սպասէ։ Պատասխան տուող չկայ։ Ձայն կու տայ.

– Պետրոս ամի (մեղմ)... Պետրոս ամի (բարձր)... Պետրոս ամի (աւելի բարձր)...

– Մտի՛ր, քեզի կը սպասեմ, հազիւ կը լսուի Պետրոսին ձայնը։

Ներս մտած, երբ Կարապետ հայրիկը չի գտներ եղբայրները՝ կ՚ակնարկէ անոնց։

– Հոս էին. գացեր են։ Իրենք գիտեն, կը բացատրէ Պետրոս պապուկը։

Եւ կը տիրէ լռութիւնը, որ կը տեւէ վայրկեաններ։

– Կարապե՛տ, լռութիւնը կը խզէ Պետրոս պապուկը, գիտե՞ս ինչու համար քեզ կանչել տուի։

– Ո՞վ գիտէ ինչ սատանայութիւններ կը մտածէ, կ՚ըսէ մտովի Կարապետ հայրիկը։

– Կը խնդրեմ, որ «աֆ» ընես (ներես) ինծի։ Որբութիւնդ շահագործեցինք, քեզ անիրաւեցինք, հօրենական ստացուածքներդ իւրացուցինք, կեանքիդ սպառնացինք, թէեւ ես առանձին չէի այդ չարիքները գործողը։ Հիմա՝ ա՛ռ ունեցածէս ինչ որ կ՚ուզես, որքան որ կ՚ուզես, միայն «աֆ» ըրէ ինծի։ 

– Ես Աստուած չեմ, էմի։ Աստուած միայն ինք կը դատէ եւ կ՚որոշէ...։

Կարապետ հայրիկը չար չէր, չափազանց բարի էր, բայց չէր կրցած ներել...։

2004-ի «Գանձասար»-ի բացառիկին մէջ լոյս տեսած՝ Հալէպ

 

24-06-2010