Միջնադարեան գնչուներ արուեստական հայրենիքի մէջ

Գրեց՝ Յակոբ Սահակեան

«Ազգերը վարձատրւում են ոչ թէ իրենց թափած արեան համար, այլ՝ թէ ինչ իրական ուժ են ներկայացնում եւ որքան համապատասխան են մեծ ազգերի շահերին»։ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ՔԱՋԱԶՆՈՒՆԻ

Դիւանագիտական աշխարհին մէջ կարգ մը արտայայտութիւններ շատ անգամ ծիծաղ կը շարժեն, ինչպէս՝ «դարաւոր ծանօթութիւն», «պատմական կապեր» եւայլն։

Դէմ յանդիման նման արտայայտութիւններու՝ կը ստիպուիս մտածել «դարաւորը» որքա՜ն ժամանակ կ՚ընդգրկէ կամ «պատմութիւնը» ի՞նչ կը սահմանէ։

Հայերը թուրքին համար միշտ գործածած են «դարաւոր թշնամի» որակումը, որովհետեւ թուրքեր մօտ վեց հարիւր տարիներ իշխած են Հայաստանի վրայ՝ խլելով հայուն աշխատանքը եւ հուսկ՝ հայուն հայրենիքը -հողերը ու բնաջնջելով հարազատ տանտէրը։ Ցեղասպանութենէն ճողոպրած «մնացորդաց»ին յաջորդները՝ այսօր տարտղնուած են ի սփիւռս աշխարհի։ «Դարաւոր թշնամին» «բարի դրացի» ընդունելու համար կը պահանջեն թուրքէն որ նախ ճանչնայ իր «պատմական սխալը», ապա՝ հատուցում տայ։ Հայուն եւ թուրքին միջեւ լուծուելիք հարցեր կան՝ հաշտութենէն շատ առաջ։

Ո՞վ է «ազերին» սակայն, ե՞րբ քաղաքական հրապարակ իջաւ ան։ Ինչպէ՞ս այսօրուան շահադէտ պետութիւններ անոր հետ «դարաւոր կապեր» ունեցած են։ Արդեօ՞ք նաւթին հոտէն գինովցած սկսած են դարպասել «ազերին» եւ «Ազրպէյճան» կոչել հողամաս մը, որ մինչեւ 1917 թուական պատմութեան մէջ ծանօթ եղած է այլեւայլ անուններով եւ դուրսէն եկած սելճուք-թուրքերը միշտ ալ կոչուած են թաթարներ կամ թուրքեր։ Այս մէկը կը հաստատէ նաեւ Քաան Սոյաք՝ այժմու «հայ-թրքական առեւտուրի գրասենեակ»ի թուրք նախագահը, երբ կը յայտարարէ. «Ազրպէյճանը Թուրքիոյ եղբայրն է»։

Պատմութենէն կ՚իմանանք որ «330ական թուականներուն Հայաստան կ՚ենթարկուի մերձկասպեան մազթուք ցեղերու ասպատակութեան. անոնք անցնելով Կուր գետը կը հասնին Այրարատ նահանգը եւ կը գրաւեն Վաղարշապատը»։

Արդեօ՞ք այս մազթուքները «ազերի»ներուն նախահայրերն էին, որոնց թագաւորութիւնը Յ.Ք. առաջին դարէն մինչեւ 428 թուական, կը տարածուէր Կասպից ծովուն արեւմտեան ափերուն վրայ՝ Կովկասեան լեռնաշղթայէն մինչեւ Կուր գետ։ Մազթուքները պարթեւ Արշակունիներէն սերած էին եւ որպէս հայ արշակունիներու տոհմակից ունեցած են ե՛ւ քաղաքական, ե՛ւ մշակութային սերտ յարաբերութիւններ հայոց հետ։

428ին երբ պարսիկ Սասանեանները ջնջեցին Արշակունիներու թագաւորութիւնները, բուն Աղուանքը Մեծ Հայքի, Արցախի եւ Ուտիքի նահանգներով մաս կազմեց պարսկական Աղուանից մարզպանութեան։

Ուրեմն Աղուաննե՞րն էին այսօրուան ազերիներուն նախահայրերը։

Ք.Ա. առաջին դարուն աղուանական 26 ցեղեր միանալով ստեղծեցին Աղուանից թագաւորութիւնը, որ դաշնակից էր Մեծ Հայքին։ Ըստ Ստրափոնի (յոյն պատմիչ), Աղուանները եղած են գեղեցիկ, բարձրահասակ եւ խիզախ պատերազմիկներ։

Աղուանները 370ին ընդունեցին քրիստոնէութիւնը։

8-9րդ դար Աղուանք մտան արաբական տիրապետութեան տակ՝ մաս կազմելով «Արմենիա» (Էրմէնիա) վարչական միաւորին, որ իր մէջ կ՚առնէր նաեւ Հայաստանը, Վրաստանը եւ Դարբանդը։ «Արմենիա» միաւորին սահմաններն էին հիւսիսէն՝ Կովկասեան լեռնաշղթան, հարաւէն՝ Վերին Միջագետք եւ Ատրպատական, արեւելքէն՝ Կասպից ծով, արեւմուտքէն՝ արաբ-բիւզանդական սահմանը։ Յիշեալ միաւորին մայրաքաղաքն էր հայկական Դուինը, 789էն ետք աղուանական Պարտաւը, զոր արաբները կոչած են Բեդրա։

Ո՞ւր է «ազերի»ն եւ ո՞ւր է Ազրպէյճանը այս պատմութեան մէջ...։

880ին քայքայուեցաւ «Արմենիա» միաւորը, ուրկէ առաջացաւ հայոց եւ վրաց Բագրատունիներու թագաւորութիւնները, ինչպէս նաեւ Շիրվանի եւ Դարբանդի էմիրութիւնները։

Արաբներու տիրապետութեան օրով՝ մանաւանդ Աղուանքի մէջ արաբները հաստատեցին զինուորական գաղութներ, որուն իբր հետեւանք՝ մահմետական ցեղերու կրօնական հիմունքներու վրայ, բնակչութեան ազգային եւ կրօնական կազմը փոփոխութեան ենթարկուեցաւ։

11րդ դարուն սելճուքները ներխուժեցին Անդրկովկաս։ Այս ժամանակաշրջանին Կուր ու Արաքս գետերու ստորին աւազանին վրայ երեւացին թուրքական վաչկատուն ցեղեր, որոնք հայկական աղբիւրներուն մէջ ծանօթ են «Թուրքմանք» անունով։ Վստահօրէն այս «Թուրքմանք» ցեղերն են «ազերիներու» նախահայրերը, որոնք ապագային «թուրք» կոչուած են։

1236ին մոնկոլ-թաթարները գրաւեցին Աղուանքը, Վրաստանը եւ Հայաստանը։ Ինչպէս կը տեսնուի՝ Ազրպէյճան անունը չկայ. արդեօ՞ք պատմութիւնը սխալած է։ 1236ին մոնկոլ-թաթարները հիմնայատակ կը կործանեն Գանձակը, որ եղած էր աղուանից կաթողիկոսանիստ քաղաքը եւ 1088ին՝ Քուշա արաբ ոստիկանին օրով աթաբեկութան կեդրոն։ 17րդ դարուն կառուցուած նոր Գանձակը, որ դարձած էր պարսկական խանութեան կեդրոն, 1804ին ռուս կայսրուհիին ի պատիւ կոչուեցաւ Ելիզավետպոլ։

13րդ դարու հայ յայտնի մատենագիր Կիրակոս Գանձակեցին արժէքաւոր տեղեկութիւններ կու տայ Հայաստանի, Մոնկոլիայի... մասին։ Ազրպէյճանը չէ յիշուած, որովհետեւ գոյութիւն չունէր։

16-17րդ դարուն Անդրկովկասը բաժնուած էր Օսմանեան Թուրքիոյ եւ Սէֆեան Պարսկաստանի միջեւ։ Պարսկական բաժնին մաս կը կազմէին Շիրվանի (Շամախ եւ Պաքու կեդրոններով), Շաքիի (Նուխի կեդրոնով) եւ Ղարաբաղի խանութիւնները։

Ղարաբաղի մէջ մինչեւ 19րդ դար իրենց գոյութիւնը պահպանեցին հայ հինգ մելիքութիւնները (Խամսայի մելիքութիւնները)։

«Աազերի» եւ «Ազրպէյճան» գոյութիւն չունին տակաւին։ Բայց կայ թուրք-թաթար տարրը։

1813ին Կիւլիստանի դաշնագրին (ռուս-պարսիկ) մէջ յիշատակուած է հետեւեալը. «Պարսիկները ռուսերուն կը զիջին արեւելեան Վրաստանը, Գանձակի, Ղարաբաղի, Շաքիի, Շիրվանի, Պաքուի, Ղուպայի, Դերպենդի, Թալիշի խանութիւնները եւ Տաղստանը, ինչպէս նաեւ Շիրակը, Լոռին, Ղազախը, Շամշատինը եւ Զանգեզուրը։ Տարօրինակ՝ «Ազրպէյճան» անունը երբեք չէ յիշուած, որովհետեւ գոյութիւն չունէր։

1849ին՝ Ռուսիոյ տիրապետութեան տակ կը ստեղծուի Երեւանի նահանգը, որուն մէջ կը մտնէին Երեւանի, Ալեքսանդրապոլի, Նոր Պայազիտի, Նախիջեւանի եւ Օրդուպատի գաւառները, իսկ Հայաստանի արեւելեան շրջանները կը մտնէին Թիֆլիսի եւ Ելիզավետպոլի (Գանձակի) նահանգներուն մէջ։ Այս բաժանումը կը պահէ իր գոյութիւնը մինչեւ ցարական Ռուսիոյ քայքայում՝ 1917։ Թաթարները որպէս ժողովուրդ Ելիզավետպոլի նահանգին մէջ կը մտնէին։ «Ազերի» չկար, «Ազրպէյճան» չկար...։

1905ին ցարական մեծապետական հաշիւներու արդիւնք, Կովկասի մէջ կը սկսին հայ-թաթարական կռիւները։ Արմէն Գարօ (օրուան հայ ղեկավարներէն) իր յուշերուն մէջ երբեք չէ յիշած «ազերի» կամ «Ազրպէյճան»ը, բայց յիշած է «թաթարները ամէն տեղ նախ կը յարձակէին մեկուսացած հայ գիւղերուն եւ թաղերուն վրայ»։

«Հայ-թաթարական ընդհարումները Պաքուի մէջ» յուշերով Ա. Գիւլխանդանեան երբեք չէ յիշած, որ Պաքուն մայրաքաղաքն է «ազերի»ներուն։

Վիքթոր Պեռար իր գործին մէջ երբեք չէ գործածած «ազերի» բառը, այլ՝ միշտ գործածած է թաթար կամ թուրք բառերը։

Ժագ Տը Մորկան կը գրէ. «Ռուսիոյ քայքայումէն ետք, Անդրկովկասի մէջ կը կազմուի ժամանակաւոր պետութիւն մը հայերէ, վրացիներէ եւ թաթարներէ բաղկացած»։ Ապա կը շարունակէ. «Այսօր, 1918 Անգլիա մտած է հիւսիսային Պարսկաստան, ժամանակաւորապէս ոտք դրած է Պաքու եւ կը պատրաստուի գոցել Հնդկաստանի ճամբան։ Հայ խումբեր ինքզինքնին ուժգնօրէն կը պաշտպանեն լեռներուն մէջ՝ թաթարներուն դէմ...»։

«Ազերի», «Ազրպէյճան» չկան ու չկան...։

Վրացական թերթ մը՝ 1920ին, Շուշիի մեծ հրդեհի առթիւ (թաթարներն էին հեղինակները) կը յայտարարէ. «Կովկասի մէջ ադամանդ մը կար. թուրքերը փշրեցին այդ ադամանդը»։

«Ազերի» անունը չէ յիշուած, որովհետեւ այպիսի ազգ-ժողովուրդ չկայ։

Ինչո՞ւ Կովկասի թաթարը իր սեփականացուցած հողերը կոչեց «Ազրպէյճան» եւ ինքզինք՝ «ազերի»։

Ինչպէս տեսանք, 11րդ դարէն սկսեալ թրքալեզու թափառաշրջիկ ցեղեր ներխուժեցին Ատրպատական եւ Անդրկովկաս՝ տարածուելով Կուր եւ Արաքս գետերու հովիտներուն վրայ։

Թրքալեզու այս ցեղերը շնորհիւ մահմետական շիիա կրօնին՝ ձուլուեցան Կասպից ծովու արեւմտեան ափի իրանական բնիկներուն հետ եւ երկար տարիներ կոչուեցան Կովկասի թաթարներ, Ատրպատականի թուրքեր, հուսկ՝ ազրպէյճանցիներ եւ նորագոյն շրջանին ազերիներ։

Այսօրուան ազերիները իրենց յափշտակած հողերը կոչեցին Ազրպէյճան՝ ապագայի երազներով, գրաւելու համար Կուր գետէն դէպի հարաւ տարածուող Ատրպատականի մասը։

Իսկ Ատրպատականը (կամ Փոքր Մարաստան), հին ազգաց պատմութեան մէջ ունեցած է հետեւեալ յորջորջումները.–

Յոյները զայն կոչած են Ատրոպատինէ, Ատրոպատեան մետիա. պահլաւիներէն կոչուած է՝ Ատուրպատական, պարսիկները՝ Ատրիպատագան, Ատերպեգան, ասորեստանցիները՝ Ատարպիգան, իսկ արաբները՝ Ատրապիճան, Ատարպայճան, Ազրիպեճան։

Թուրքերը, ըստ իրենց սովորութեան, զայն թրքացնելով՝ կ՚օգտագործեն Ազրպայճան ձեւը։

Արուեստական ազգ մը, շինծու հայրենիքով, հայապատկան դարաւոր հողերէն մաս մը իւրացուցած, մեծ պետութիւններու շահերէն օգտուելու ճիգով՝ այսօր արար աշխարհին կը ճչայ. «Հասէ՜ք, տեսէ՜ք, հայերը հողերս գրաւած են»։

Հաւատացողներ կա՛ն։ Առաջին առթիւ թուրքը՝ իր հին երազներէն տարուած։ Այլ հաւատացողներ՝ նաւթէն շահեր ակնկալողներն են։

2002-ի «Գանձասար»ի բացառիկին մէջ լոյս տեսած՝ Հալէպ

 

22-06-2010