Անատոլուն որո՞ւն բնօրանն է...

Գրեց՝ Յակոբ Սահակեան

«Բոլոր ժողովուրդները՝ լուսաւորեալ թէ վայրենի, ձգտում են արեւի տակ յարմար եւ կայուն մի տեղ գրաւել»։ Գ. ՆԺԴԵՀ

Հայկական աւանդութեան համաձայն Հայկ Նահապետ, ազատատենչ առաջնորդ, նախընտրեց իր յաջորդներուն ժառանգ թողուլ բարձունքներ, որոնք իր անունով կոչուեցաի «Հայկական Բարձրաւանդակ»։

Այլ աւանդութիւն մը կը պատմէ՝ երբ Աստուած իր ստեղծած ժողովուրդներուն Աստուծոյ պէս կը բաժնէ երկրագունդի հողերը՝ տարօրինակօրէն, կը մոռնայ հայը, որ կ՚ըմբոստանայ Աստուծոյ դէմ այս մոռացութեան համար։ Աստուած շուարած՝ կը բանայ իր տոմարները եւ ի մեծ ուրախութիւն իրեն՝ կը գտնէ բոլորէն անտեսուած, բոլորէն մերժուած քարաշխարհ մը եւ զայն կու տայ հայուն։

Հայը կը գոհանայ եւ իր աստուածատուր շնորհներով կը ծաղկեցնէ այդ լեռնաշխարհը եւ արդարօրէն կը սկսի երգել. «Հայաստան երկիր դրախտավայր... դու ես բնիկ իմ հայրենիք...»։

Բոլորէն մերժուած հայկական լեռնաշխարհը, երբ հայու հանճարով դարձաւ «դրախտավայր», ունեցաւ նախանձողներ, որովհետեւ հին աշխարհին համար ան դարձաւ կարեւոր ճամբաներու խաչմերուկ, տարանցիկ ուղի, մեծ ուժեր իրարմէ բաժնող կամ հաւասարակշռող երկրամաս։

Միջազգային պատմութեան մէջ Հայաստան անունը առաջին անգամ կը յիշուի Ք.Ա. 529 թուին Աքամենեան Դարեհ Ա.ի կողմէ Պեհիստունի սեպաձեւ արձանագրութեան մէջ, ուր Դարեհ Ա. իր նուաճած երկիրներու շարքին ըսած է. «Ես նուաճեցի Հայաստանը...»։ Այդ արձանագրութեան մէջ չէ յիշուած Թուրքիան, արդեօք մոռցուա՞ծ է։

Ըստ պատմութեան Աքամենեաններ կը նուաճեն Հայաստանը, սակայն կը պահեն անոր ինքնավարութիւնը։ Ք.Ա. Ե. դարուն Քսենեֆոն իր նահանջի ընթացքին (նահանջ բիւրոյի) իր յուշերուն մէջ կը վկայէ հայոց մասին։ Այդ յուշերուն մէջ թուրքը չէ յիշատակուած, արդեօք նորէ՞ն մոռացում...

Ք.Ա. 331ին, երբ Մեծն Աղեքսանդր Մակեդոնացին Փոքր Ասիա ցամաք ելաւ, թուրքերու չհանդիպեցաւ։ Ան գրաւեց Փոքր Ասիան, Իրանը, Միջագետքը, Սուրիան եւ հասաւ մինչեւ Հնդկաստան, բայց թուրքերու չհանդիպեցաւ։

Իրանը գրաւելով՝ Մեծն Աղեքսանդր խորտակեց Աքամենեան կայսրութիւնը, սակայն չգրաւեց Հայաստանը, որ անմիջապէս անկախացաւ։

Մեծն Աղեքսանդրի մահէն ետք (321 Ք.Ա.) անոր երեք զօրավարները իրարու միջեւ բաժնեցին Մակեդոնացիին կայսրութիւնը։

Սելեւկիոս զօրավարին բաժին ինկաւ Փոքր Ասիան, Սուրիան, Միջագետքը եւ Իրանը։ Ան Սուրիոյ մէջ հիմնեց իր կայսրութեան (Սելեւկեան) մայրաքաղաքը՝ Անտիոքը, զոր այսօր թուրքերը կողոպտած են Սուրիայէն։

Ք.Ա. 222ին, Սելեւկեան Մեծն Անտիոքոս Գ. իր մեծ նուաճումներուն պատճառով իր դէմ հանեց Հռոմը՝ Կարթաքէնի յաղթականը։ 190ին Ք.Ա., Մանազկերտի ճակատամարտին հռոմէացիներ խորտակեցին Սելեւկեան կայսրութիւնը։

Քաղաքակիրթ հին աշխարհի հրապարակին վրայ թուրք չկայ տակաւին։ Սակայն 190-ին Ք.Ա., հայեր հիմը կը դնեն Արտաշէսեան հայ անկախութեան, որ տեւեց 190 Ք.Ա.-2 Ք.Ե.։ Արտաշէս Ա., որ պահ մը հիւրասիրեց Հռոմէն պարտուած Կարթաքէնի փախստական Աննիբալը, եւ հիմնեց իր անկախութեան մայրաքաղաքը՝ Արտաշատը, Աննիբալի խորհուրդով։ Իսկ արտաշէսեան Մեծն Տիգրանը իր հիմնած հայկական կայսրութեամբ կը դառնայ միջազգային դէմք։

Արտաշէսեան հայկական անկախութիւնը իր վերջալոյսը կ՚ապրէր, երբ Աստուած իր միածին որդին ղրկեց աշխարհ, որ կը պատուիրէր «ներեցէք ձեր թշնամիները», որովհետեւ թուրքերու չէր հանդիպած։

53ին Տրդատ Ա. Հայաստանի մէջ հիմը կը դնէր հայ Արշակունեաց հարստութեան, որ պիտի տեւէր մինչեւ 428։ Մօտ չորս դար անկախութեան շրջանին հայութիւնը ապրեցաւ իր հոգեկան եւ մշակութային վերելքը, շնորիւ քրիստոնէութեան եւ հայ սեփական տառերուն։ Արշակունեաց մայրաքաղաքն էր Վաղարշապատ։

Արշակունեաց թագաւորութեան անկումէն ետք չորս դար, Հայաստան ապրեցաւ Պարսկաստանի եւ արաբներու տիրապետութեան տակ։ Սակայն հայութիւնը ընդհանրապէս մնաց իր հողին կառչած։ Իշխողները եկան ու գացին։

885ին հայ բագրատունիներ, շնորհիւ իրենց դիւանագիտութեան կրցան սիրաշահիլ Պաղտատի արաբ խալիֆաները եւ անկախանալ։ Մեր պատմութեան մէջ նշանաւոր եղած է Բագրատունեաց շքեղ մայրաքաղաք՝ Անին։

1045ին Բիւզանդիոնի սխալ քաղաքականութեան հետեւանքով վերջ կը գտնէր, հայկական հողին վրայ, Բագրատունիներու հիմնած անկախութիւնը։ Մինչ այս՝ 1040ին սելճուք-թուրքերու (թուրքերուն նախահայրերը) տէր դարձած էին Պարսկաստանին։

Հայկական արի բանակները՝ Բագրատունեաց թագաւորուեթան շրջանին կրցած էին արգիլել կեդրոնական Ասիոյ հորդաներուն դէպի Փոքր Ասիա թափանցումը։ Սակայն՝ երբ բիւզանդացիներ ուզեցին Հայաստանը իրենց ենթարկել՝ իրենց բանակները չկրցան Հայաստան պատուարին տեղը բռնել։

1064ին սելճուք-թուրքերը գրաւեցին Անին՝ Ալփ Ասլանի ղեկավարութեամբ եւ 1071ին՝ Մանազկերտի ճակատամարտին պարտութեան մատնելով Բիւզանդական բանակը՝ հետզհետէ թափանցեցին դէպի Փոքր Ասիա։

Պատմութիւնը այս առթիւ կ՚եզրակացնէ, եթէ բիւզանդացիներ Հռոմի քաղաքականութիւնը որդեգրէին – Հայաստանի մէջ դառնակից թագաւորութիւն մը պահել – տասը միլիոն հաշուող հայութիւնը իր ռազմունակ բանակով կրնար փրկել ինքզինք եւ բիւզանդական կայսրութիւնը։

1092ին մինչեւ Փոքր Ասիա հասած սելճուք-թուրքերու կայսրութիւնը անդամահատուեցաւ՝ ծնունդ տալով շարք մը սուլթանութիւններու, որոնցմէ մէկը՝ 1116ին հաստատուեցաւ հայկական Կիլիկիոյ հիւսիսային սահմաններուն վրայ՝ Գոնիայի սուլթանութիւնը։

1154ին Հայաստան ենթարկուեցաւ թուրանական նոր արշաւանքի մը՝ Ճենկիզխանի ղեկավարութեամբ։ Թաթարական այս կայսրութիւնը պատմութեան մէջ ծանօթ է «աւերումի կայսրութիւն» անունով, որուն մնացորդներէն են այսօրուան Կովկասի թաթարները, որոնք ազերի անունը առած են։

1400ին Հայաստան հասան վայրագ Լենկ Թիմուրի հորդաները, ապա՝ թուրանական թիւրքմէնները։

Թուրանական այս արիւնկզակ ցեղերը քանդեցին Հայաստանը, կոտորեցին հայ բնակչութիւնը, արտագաղթի մատնեցին բազմութիւններ, ամայացուցին հայուն բնօրրանը։

Թուրանցի օսմանեան թուրքերը գրաւեցին Հայաստանը Կ. Պոլիսը գրաւելէն (1453) 50 տարի ետք։ Սկզբնական շրջանին, անոնք հայուն տուին «հաւատարիմ ազգ» մակդիրը։

ԺԶ.-ԺԸ. դարերուն Հայաստան դարձաւ կռուախնձոր օսմանցի թուրքերուն եւ Սէֆեան պարսիկներուն միջեւ։ 1555ին Հայաստան առաջին անգամ բաժնուեցաւ օսմանցի թուրքերուն եւ պարսիկներուն միջեւ, ապա՝ 1639ին երկրորդ անգամ։ Երկու դար տեւած յաճախակի պատերազմները՝ մեր հայրենիքի հողերուն վրայ՝ պատճառ դարձան կոտորածներու, տնտեսութեան քայքայման եւ բնակչութեան գաղթին։ Օսմանցի թուրքեր տեղաւորուեցան մեր հողերուն վրայ։

Թուրքերը՝ դեղին ցեղի թուրանական ճիւղէն՝ ազգակիցներն են մոնկոլ-թաթարներուն։

Պատմութիւնը կը հաստատէ, որ թուրքին մէջ զօրաւոր եղած է քանդելու, թալանելու, առեւանգելու բնազդը։ Ան ոչ մէկ նպաստ բերած է մարդկային քաղաքակրթութեան եւ յառաջդիմութեան։ Ըստ ֆրանսացի Հիւկոյին՝ «հոն ուր աւերակներ կան, անկէ թուրքը անցած է»։ Թուրքերու քաղաքակրթութիւնն ու մշակութային արժէքները կը պատկանին հայուն, յոյնին, արաբին կամ պարսիկին։ Այսօրուան թուրքերը կը ներկայացնեն թուրանական ցեղերու եւ Փոքր Ասիոյ բնիկ ժողովուրդներուն միաձուլումը։ Յաճախ «պատուաստուած» են սակայն արմատը կը մնայ նոյնը։

Տարօրինակօրէն Օսմանեան կայսրութեան շրջանին «զարգացած» օսմանցիները «թուրք» բառով կ՚արհամարհէին Անատոլուի գիւղացիները։ «Թուրք» անոնց համար կը նշանակէր անտաշ, գռեհիկ մարդ։

Օսմանցիները՝ այսօրուան թուրքերն են։ Իրենց ստեղծած կայսրութիւնը կոչուեցաւ օսմանեան կայսրութիւն՝ Գոնիայի սուլթան Էրթուղրուլի որդւոյն Օսմանի անունով, որ հետզհետէ ընդարձակուեցաւ Եւրոպայի, Մերձաւոր Արեւելքի, Փոքր Ասիոյ եւ Ափրիկէի կարգ մը երկիրներուն հաշւոյն։

Երբ եւրոպական մեծ պետութիւններ սկսան հարուածել այս կայսրութինւը՝ անոր ժառանգը բաժնուիլը ծնունդ տուաւ պատմութեան մէջ ծանօթ «Արեւելեան հարց»ին։

Մեծ պետութիւններ կարծել կը ձեւացնեն, որ «Արեւելեան Հարց»ը լուծուած է։ Անոնք լաւ գիտեն, որ այդ «հարց»ին արեւելեան բաժինը «հայկական հարց»ը տակաւին կը մնայ անլոյծ։ Այսօրուան թուրքն ալ գիտէ, ուր է իր մղձաւանջը։

1920ին, Ա. Աշխարհամարտի վերջաւորութեան, Սեւրի դաշնագիրը կ՚օրինականացնէր Օսմանեան կայսրութեան կործանումն ու բաժանումը, ինչ որ չգործադրուեցաւ մեծ պետութիւններու քաղաքական, տնտեսական հաշիւներու իրարու բախման պատճառով։ Սեւրի դաշնագիրը Մ. Նահանգներու նախագահ Ուիլսընի իրաւարարութեամբ կը ճշդէր Հայաստանի սահմանները։

1923ին պառակտուած դաշնակիցները, Լոզանի դաշնագրով ստեղծեցին այսօրուան Թուրքիան։ Թուրքը հաստատուեցաւ այլոց հողերուն վրայ եւ ոգի ի բռին կ՚աշխատի զայն թրքացնել, քանդելով հայկական պատմական կոթողներ, հին մշակոյթի հետքեր...։

Հայեր, յոյներ, սուրիացիներ, պոնտացիներ, քիւրտեր կը մնան պահանջատէր եւ Թուրքիան այդ պահանջատէրերէն կարենալ պաշտպանուելու համար կը մնայ միշտ «ծախուած ապրանք» շահադէտ մեծ պետութիւններուն։

Կ՚արժէ պատմութեան էջերէն ծանօթանալ նախ այսօրուան թուրքերուն մայրաքաղաքներուն, որովհետեւ մայրաքաղաքը կը ցոլացնէր պետութիւնը, հոն կը դարձնուէր ժողովուրդին պատմութիւնը։

Հայ թագաւորներ իրենց մայրաքաղաքները իրենք հիմնած են, հայուն քրտինքով։ Թուրքեր Փոքր Ասիա իրենց երեւումէն ի վեր իւրացուցած են ուրիշներու շինածը, որովհետեւ անատակ եղած են կառուցելու։

Սելճուք-թուրքերու մայրաքաղաքը՝ Գոնիա՝ առաջ կոչուած է Իկոնիա. ըստ յունական առասպելին «սրբապատկերով քաղաք»։ Ան գոյութիւն ունեցած է Ք.Ա. երկու հազարամեակ առաջ։ Անկէ անցած են Քսենեֆոնը, Մեծն Աղեքսանդրը։ Սելճուք-թուրքեր զայն գրաւեցին բիւզանդացիներէն 1116ին։

Օսմանեան կայսրութեան առաջին մայրաքաղաքն է եղած Պրուսան։ Ան հիմնուած է Ք.Ա. Գ. դարուն Բիւթանիոյ Պրուսոս Ա. թագաւորին կողմէ։ Օսման զայն բիւզանդացիներէն գրաւեց 1326ին։

Եւրոպա անցնելով օսմանցիներ իրենց մայրաքաղաք դարձուցին Ատրիանապոլիսը, զոր կոչեցին Էտիրնէ։

Օսմանցիներ 1453ին Կ. Պոլիսը գրաւելով զայն դարձուցին իրենց կայսրութեան մայրաքաղաքը՝ Ստանպուլ անունով։ Ըստ թուրքերուն Ստանպուլ «իսլամ պոլու» (իսլամ դաւանող) բառէն ծագում առած է։ Իրականին մէջ Ստանպուլ բառը յունական ծագում ունի. «իզ տէն պոլի» (քաղաքէն) իմաստով։ Ան հիմնուած է Ք.Ա. Է. դարուն Բիւզանդիոն անունով։ 330ին Հռոմի Կոստանդին կայսրը զայն մայրաքաղաք յայտարարեց Կոստանդնուպոլիս անունով։ Պատմութեան մէջ ան կոչուած է նաեւ «Նոր Հռոմ»։

1920ին, այսօրուան Թուրքիոյ հիմնադիրը Անգարան դարձուց իր մայրաքաղաքը, հետեւեալ պատճառներով.

ա) Հոն կը գտնուէր չորս հազար տարի առաջ քաղաքակրթութիւն ստեղծած խէթերու պետութեան հիմքերը։ Մուսթաֆա Քէմալ՝ թրքական պատմագիտութեամբ իր ազգին ծագումը կը գտնէր խէթերուն մօտ։

բ) Մուսթաֆա Քէմալ համոզուած էր, որ այլեւս թուրքերը գործ չունին Եւրոպայի մէջ (որուն իր յաջորդները ի զուր կը տքնին)։ Ուրեմն կեդրոնանալով Փոքր Ասիոյ սրտին՝ նպատակ ունէր Փոքր Ասիան դարձնել թուրքին հայրենիքը, երբ ան այլեւս պարպուած էր բնիկներէն։

Արդ՝ հարց տանք. ո՞վ է յափշտակիչը, ցեղասպանը, ահաբեկիչը, ուրիշին բոյնը իւրացնելով՝ հոն իր հաւկիթը ածող կաչաղակը։

Մեծ պետութիւններ, մէկ անգամուան համար, մէկդի դրած ձեր շահերը, կրնա՞ք ըսել ճշմարտութիւնը... միայն ճշմարտութիւնը։ Ո՞ւր է աշխահացրիւ հայութեան, մաաւանդ «մնացորդաց» հայութեան բնօրրանը։

 

22-06-2010