Մեծ հայրս

Լուսանկար՝ Յակոբ Սահակեան ծննդավայր Քեսապի մէջ քսան տարեկան հասակին: Գրեց՝ Յակոբ Սահակեան

Ճանչցա՞ծ ես մեծ հայրդ։ Հարցում՝ որ բազմաթիւ անգամներ ուղղուած է մեր տարիքի զանազան հայերու։ Քիչեր՝ մեր հայերէն շատեր կեանքի ասպարէզ նետուած են որբանոցներէն կամ սուրիական քաղաքներու փողոցներէն։

Ամէն անգամ որ հարց եմ տուած հօրս, ան չէ կրցած ճշգրիտ կերպով նկարագրել պապս՝ օսմանեան այն զինուորը, որ Համաշխարհային Առաջին Պատերազմի առաջին օրերու օսմանեան բանակ կանչուեցաւ, պաշտպանելու համար «օսմանեան մեծ հայրենիքը»։

Օսմանեան բանակի զինուոր, գնաց ու ալ չվերադարձաւ։ Թուրք իշխանութիւնը անոր մահուան մասին ոչ մէկ տեղեկութիւն է տուած։ Եւ որպէս գերագոյն վարձատրութիւն՝ զինուոր մեծ հօրս ընտանիքը տեղահան են ըրած դէպի սուրիական անապատներ։

Մեծ հայրս, որ ոչ հնչակեան էր եւ ոչ ալ դաշնակցական (անշուշտ երբեք չէր կրնար ռամկավար ըլլալ), ոչ ալ ֆէտայի էր եղած, վստահօրէն զէնք գործածել չէր գիտեր, որովհետեւ մաճկալ էր եղած, առաւել՝ բողոքական, որ սորված էր «սիրել նոյնիսկ թշնամին եւ ներել...»։

Մեծ հայրս գիտէ՞ր իր թշնամին. գիտէ՞ր որ թուրքն է իր ազգին թշնամին. կը դժուարանամ այս հարցումին պատասխանել։

Եթէ գիտնար, ի՞նչ պիտի ըլլար։

Երբ 1909ին, հօրենական իր տունը թուրքերը այրեցին եւ ինք՝ ընտանեօք, հազիւ կրցաւ ազատուիլ, ի՞նչ մտածում ունեցաւ։ Ներե՞ց անոնց, ինչպէս Յիսուս ներեց զինք խաչողներուն։

Մեծ հայրս Քրիստոս մը չէր. այդքան չարիքին ինչպէ՞ս կրցած է ներել։ Բողոքական միսիոնարներու դաստիարակութիւնը այդքա՜ն մեծ ազդեցութիւն ունեցած էր անոր վրայ։

«Զինուոր գնաց ու ետ չեկաւ»։ Որքա՜ն հայեր, օսմանեան թուրք բանակի հայ զինուորներ, ետ չեկան։ Արդեօ՞ք Միջազգային Կարմիր Խաչը, որ մինչ այդ բաւական երկար կեանք ունէր, երբեք հետաքրքրուեցա՞ւ այդ «զինուոր» հայերու վիճակով։ Միջազգային այդ մարդասիրական կազմակերպութեան արխիւներուն մէջ բան մը կա՞յ այդ «զինուորներուն» մասին, կամ թուրքերը զանոնք ալ փճացուցած են, որպէսզի դիւրութեամբ կարենան ուրանալ իրենց գործած ոճիրը։

Միջազգային Կարմիր Խաչ, միսիոնարներ, կրնա՞ք մեզի պատասխանել. ի՞նչ եղաւ մեր «զինուոր» պապերուն ճակատագիրը։

Մեր հայրերը, որբեր, հազիւ կրցան ապրիլ։ Մենք՝ թոռները «անյայտ կորած» օսմանեան բանակի հայ զինուորներուն, հարց կու տանք Թալէաթներու թոռներուն.

– Դուք, որ «ազգային շէհիտ» կ՚ընդունիք Թալէաթը, ինչպէ՞ս կրնաք բացատրել օսմանեան բանակի հայ զինուորներու ջարդը։ Եթէ ջարդ տեղի չէ ունեցած, այդքան «բանակ կանչուողներ» ո՞ւր մնացին, արդեօ՞ք բոլորը դաւաճանեցին թուրքին եւ անցան թշնամիին կողմը։

Մեծ հայրս եւ բազմաթիւ հայ մեծ հայրերը մեր սերունդին, երբ թշնամիէն գաղափար իսկ չունէին, համեստ, գիւղացի, մշակ մարդիկ էին ընդհանրապէս, երբ դաւաճանել երբեք չէին գիտեր, երբ անոնք հաւատարիմ հպատակներ էին թուրք օսմանեան պետութեան, զոհ գացին թուրքին թշնամանքին, թուրքին քաղաքական մեծ երազին, որ յաւիտեան պիտի մնայ անկատար։

Զանազան մեծ պետութիւններ՝ մեր մեծ հայրերու արեան գնով քաղաքականութիւն կրնան խաղալ. իրենց շահերէն թելադրուած կրնան թուրքին հետ սիրաբանիլ եւ մեղրալոյսներ ապրիլ։

Զանազան «Միթերան»ներ Թուրքիա իրենց այցելութեամբ կրնան աշխատիլ «բարեշրջել» իրենց յարաբերութիւնները, «որոնք ցնցումներու ենթարկուած են թիւրիմացութիւններու հետեւանքով», դարձեալ իրենց շահերէն թելադրուած։

Ուրիշներ կրնան Հայկական Ցեղասպանութիւնը չընդունիլ, դարձեալ իրենց շահերէն թելադրուած։

Բայց իրականութիւնները միշտ ալ չեն կրնար խափանուիլ՝ դարձեալ շահերէ թելադրուած։ Ինչպէ՞ս պիտի բացատրեն Էօզալները, 13 Ապրիլի, 1992, Ռէօթըրի հետեւեալ տեղեկութիւնը՝ շատ թարմ.– «Միթերանի կինը, որ Մարդկային Իրաւանց պաշտպանութեան ջատագովներէն է, չուզեց ընկերանալ ամուսինին՝ Թուրքիա այցելութեան ընթացքին։ Տանիէլ Միթերան մարդկային իրաւունքներու պաշտպան դէմք մըն է»։

Նահատակ մեծ հայր, որդիդ՝ որ քեզ հազիւ ճանչցաւ, իր կեանքի տեւողութեան միշտ անիծեց թուրքը։ Միշտ կ՚երգէր ան.

«Ձմեռն անցկացաւ, գարուն է արդէն.
Ծաղկունք բացուեցան, բլբուլ թող երգէ,
Ահեղ պատերազմի ձայնը որոտաց
Զէնքի շաչիւնէն թնդում է երկիր
Հերոս հայրենեաց՝ օգնութեան հասէք...»։

Դաժան որբութիւնը, մանաւանդ անհայրենիք, իրեն սորվեցուցած էր, թէ կարելի չէ սիրել թշնամին, հակառակ Քրիստոսի պատուէրին, որովհետեւ այդ թշնամին թուրքն էր։ «Քրիստոս իսկ՝ եթէ գիտնար թուրքին գոյութիւնը, այդ պատուէրը զանց կ՚առնէր, անպայմանօրէն»։

Որբերուն յաջորդող սերունդը ըմբռնած է՝ թէ պէտք է «ցաւցնել» թշնամին. «թող թշնամուդ լացի ձայնից տեղդ ու ցաւդ իմանան»։

Որբերուն յաջորդող սերունդը, նահատակ մեծ հայրեր, փոխան «կարագի» եւ որդնոտած թուզի, որ մերժուեցաւ նոյնիսկ Եւրոպայէն, չի կրնար հաշտուիլ թուրքին հետ։ Արեան եւ հողին գինը կը պահանջեն մեծ հատուցումներ։ Նախ հատուցում, ապա՝ բարեկամութիւն։

Մեծ հայրս զինուոր գնաց ու ետ չդարձաւ՝ թուրք Թալէաթի հրահանգին եւ թրքութեան քաղաքական նպատակին բերումով.

Հայրս որբ մեծցաւ՝ թուրքին պատճառով.

Երկրէ երկիր կը թափառինք՝ թուրքին պատճառով։

Սեւրի դաշնագրէն մեզի բաժին ինկած իրաւունքները կորսնցուցինք՝ մեծ պետութիւններու մրցակցութեան պատճառով։

Ապրիլ։ Մեծ հայրս ապրիլ չտեսաւ։

Մեր մեծ հայրերուն պատգամը կը մնայ ի զօրու.–

«Այսքան չարիք թէ մոռանան մեր որդիք
Թող ողջ աշխարհ հայուն կարդայ նախատինք»։

Աւելի լաւ է չնախատուիլ։

Սուրիա

Լուսանկար՝ Յակոբ Սահակեան ծննդավայր Քեսապի մէջ քսան տարեկան հասակին: 
 

05-04-2010